Powrót do archiwum
Stres
Stres jest powszechnie używanym terminem, który można definiować na różne sposoby. Rzadko można znaleźć kogoś, kto przynajmniej raz w życiu nie doświadczył stresu. Stres wydaje się dotykać wszystkich, nawet dzieci. Wydarzenia z życia codziennego można uznać za bardziej lub mniej stresujące (np. chodzenie do szkoły, pracy, na zakupy) w zależności od stanu emocjonalnego danej osoby, jak też od wagi danej sytuacji (np. śmierć, choroba lub separacja). Należy jednak podkreślić, że stresu nie przeżywa się wyłącznie jako zdarzenia nieprzyjemnego. Niekiedy stres w sposób trwały odbija się na naszym organizmie, powodując różne dolegliwości i choroby.

Jedna z definicji stresu wprowadza pojęcie reakcji alarmowej i traktuje stres jako stymulator podtrzymujący poziom krytyczny, stanowiący górną granicę wytrzymałości fizjologicznych mechanizmów kompensacyjnych organizmu. W ramach ogólnej teorii rozwoju choroby stres jest postrzegany jako niespecyficzna reakcja organizmu na każdy trafiający do niego sygnał lub też jako skutek działania różnorodnych bodźców, mogących zachwiać wewnętrzną równowagą organizmu. Co może powodować stres? Jak możemy sobie z nim radzić i bronić się przed nim? W niniejszym opracowaniu spróbujemy udzielić odpowiedzi na te i inne pytania związane z tym zagadnieniem.

Jak rodzi się stres
Termin stres jest definiowany na różne sposoby. W języku angielskim oznacza ciśnienie, napięcie lub wysiłek, natomiast w literaturze fachowej przedstawiane są różne definicje stresu. Jedna z nich traktuje stres jako szkodliwy bodziec wewnętrzny lub zewnętrzny, fizyczny, społeczny lub doświadczany wewnętrznie (intrapsychiczny) o intensywnym i przedłużonym oddziaływaniu w czasie; definicja ta nie bierze pod uwagę reakcji organizmu na stres.

Druga koncepcja stresu jest związana z pewnego rodzaju stymulacją wszystkich fizjologicznych i psychologicznych reakcji, mających na celu przeciwdziałanie zaburzeniom stanu homeostazy, kładąc nacisk przede wszystkim na potencjalnie szkodliwe działanie stresu.

W trzeciej definicji stres jest postrzegany jako zbiór różnych bodźców biologicznych i psychospołecznych oraz całości towarzyszących mu reakcji fizjologicznych i psychologicznych, przesuwając następnie ciężar na reakcje organizmu zarówno obronne, jak i patogenne.

Znaczenie przypisywane emocjom doprowadziło niektórych autorów do skupienia uwagi na koncepcji stresu psychicznego, koncentrując się szczególnie na znaczeniu oceny poznawczej bodźca. Według tej koncepcji, aby pojawiła się reakcja na stres,  konieczne jest, aby dany bodziec został sklasyfikowany jako istotny.

Rodzaje stresu
Czas trwania stresującego zdarzenia pozwala dokładniej podzielić stres na dwie kategorie:
  • ostry: występuje jednorazowo przez określony czas;
  • przewlekły: gdy bodziec powtarza się lub jest długotrwały.

Częstość występowania zdarzeń stresujących można uznać za prognostyk, określający stan zdrowia lub występowanie problemów psychologicznych.

Stres przewlekły można dodatkowo podzielić na:
  • przerywany- występujący w regularnych odstępach w określonym czasie, a więc mniej lub bardziej przewidywalny;
  • przewlekły w pełnym tego słowa znaczeniu - sytuacje, które mają długotrwały wpływ na życie danej osoby (np. status społeczno-ekonomiczny lub pożycie małżeńskie) i są źródłem stresu, gdy stają się stałymi przeszkodami w realizacji jej celów.

Bodźce wywołujące stres (stresory)
Stresory mają różny charakter, począwszy od przyjemnych po nieprzyjemne, od bardzo konkretnych po najbardziej abstrakcyjne. Wśród nich możemy wymienić: ślub, przejście na emeryturę, przeprowadzkę, żałobę, chorobę, ciepło, zimno, wysiłek fizyczny lub intelektualny. W odniesieniu do sytuacji życiowych, mogących być źródłem przewlekłego stresu, przeprowadzono liczne badania sytuacji, takich jak rozwód lub separacja, opieka nad przewlekle chorymi członkami rodziny, zamieszkiwanie na obszarach dotkniętych klęską żywiołową czy podróże.

Dane epidemiologiczne wskazują, że osoby żyjące w separacji lub osoby rozwiedzione są w większym stopniu narażone na fizyczne i psychiczne patologie niż single, osoby w związkach małżeńskich czy osoby owdowiałe, gdyż stan, w którym się znajdują, wymaga długiego okresu ponownej adaptacji.

Stres a jednostka
Każda osoba subiektywnie odbiera każde wydarzenie oraz bodźce wewnętrzne i zewnętrzne. Można wyróżnić trzy okresy odpowiedzi adaptacyjnej, zwanej ogólnym zespołem adaptacyjnym (GAS):
  • stadium reakcji alarmowej: występują zmiany biochemiczne w organizmie;
  • faza odporności: pojawienie się funkcji obronnej organizmu;
  • faza wyczerpania: załamanie zdolności obronnych i niemożność dalszego dostosowywania się.

Sekwencja ta jest rodzajem równowagi między stanem, w którym organizm odzyskuje energię i próbuje przywrócić równowagę (homeostazę), a tym, w którym organizm ma wydatek energetyczny.

Homeostaza
Termin homeostaza odnosi się do procesów regulujących, które mają na celu utrzymanie różnych funkcji organizmu w stanie równowagi (np. temperaturę ciała) w ramach określonych granic. W przypadku wystąpienia zdarzenia - nawet drobnego - zmieniającego niektóre parametry fizjologiczne, w grę wchodzą właśnie mechanizmy kompensacyjne, których celem jest doprowadzenie parametrów do określonego poziomu. Należy jednak zauważyć, że żywy organizm jest układem otwartym, co oznacza, że jest w stałym kontakcie z otoczeniem, w którym żyje i z którym wzajemnie oddziałuje. Tak więc w przypadku zmiany relacji ze środowiskiem zmieniają się również potrzeby organizmu, co wiąże się z pojawieniem się nowych celów i w konsekwencji nowych planów dla ich osiągnięcia. Optymalne parametry fizjologiczne mogą więc ulegać zmianie. Organizm reaguje bowiem na każdy otrzymany bodziec w sposób adaptacyjny i elastyczny oraz jest gotów zmieniać się w pogoni za celem: jest to tryb funkcjonowania o zasadniczym znaczeniu.

Stres jest postrzegany jako reakcja adaptacyjna i fizjologiczna na ogromną liczbę różnych bodźców fizjologicznych, nie tylko tych szkodliwych dla organizmu. Nie jest już traktowany, jako stan chorobowy, ale jako istotna reakcja, która może być szkodliwa tylko wtedy, gdy stopień stymulacji jest zbyt silny i trwa zbyt długo.

Zaburzenia stresowe
Wśród najczęstszych zaburzeń związanych ze stresem występują: ból głowy, problemy dermatologiczne, takie jak pokrzywka (jeśli nie jest spowodowana przez bodźce fizyczne, np. niektóre pokarmy, wydaje się być sposobem na rozładowanie konfliktu emocjonalnego, który nie może być wyrażony w inny sposób), astma oskrzelowa (choroba układu oddechowego charakteryzująca się problemami oddechowymi z towarzyszącym skurczem oskrzeli, obrzękiem, świszczącym oddechem i dusznością). Mogą również występować problemy sercowo-naczyniowe; wielokrotnie stwierdzono, że choroby serca częściej występują u osób wykonujących stresującą pracę i żyjących w dużych ośrodkach miejskich.

Ból głowy i migrena
Często używamy terminu "pulsujący ból głowy" lub "migrena" dla ogólnego określenia bólu głowy. W rzeczywistości jest to definicja napięciowego bólu głowy, podczas gdy przez migrenę rozumiemy ból odczuwany tylko po jednej stronie głowy (z języka greckiego hemi - połowa; kranion - czaszka). Napięciowy ból głowy jest zaburzeniem, które może być wywołane wieloma czynnikami. Dolegliwości organiczne są przypisywane guzom, krwiakom, nadciśnieniu tętniczemu i zaburzeniom czynności przewodu pokarmowego. Istotne są też czynniki psychologiczne; mówimy wówczas o bólu napięciowym funkcjonalnym lub psychosomatycznym.
  • migrena z aurą;
  • migrena bez aury;
  • klasterowy ból głowy;
  • napięciowy ból głowy;
  • ból głowy w chorobach wątroby i dróg żółciowych.

Większość rodzajów bólu głowy jest związana z nawykami, takimi jak palenie tytoniu, spożywanie obfitych posiłków zawierających ciężkostrawne pokarmy (zwłaszcza sery, czekolada i wędliny) oraz napoje alkoholowe. Napięciowy ból głowy, dotykający głównie kobiety (75% przypadków) i bardzo częsty u osób skarżących się na ból głowy (30-50%  przypadków) jest w największym stopniu powiązany z czynnikami psychologicznymi i stresogennymi.

Na migrenę i ból głowy mogą cierpieć nawet dzieci. Migrena pojawia się nagle, towarzyszy jej intensywna bladość i inne objawy fizyczne, takie jak nudności i wymioty, które zazwyczaj ustępują.

Bóle głowy tego typu pojawiają się bardzo często w trakcie intensywnej nauki. Ból napięciowy różni się od migreny, gdyż jest mniej nagły. Podobnie jak ona, występuje u dzieci w okresie intensywnej nauki. Ból głowy może być interpretowany jako skutek strachu i niepokoju związanego z konkretnymi sytuacjami (np. odpytywanie, sprawdzian, zawody sportowe) oraz dążeniem do osiągnięcia sukcesu. Często wiele dzieci narzekających na bóle głowy pochodzi z rodzin, w których występują sytuacje konfliktowe, separacja lub rozwód.

Problemy dermatologiczne
Skóra pełni funkcje ochronne, czuciowe, wydalnicze oraz ekspresyjno - emocjonalne. Emocje są dostrzegalne nawet gołym okiem. Typowe objawy to: nadmierna potliwość (pach, rąk i stóp) i nieprzyjemny zapach (spowodowany nadmiernym poceniem się), ale również zmiany zabarwienia twarzy (któż z nas nie słyszał określeń takich, jak: „jest blady ze strachu” czy "poczerwieniał ze wstydu"?) oraz tzw. gęsia skórka (prostowanie się włosów z powodu zimna lub strachu). Poniżej przedstawiono cztery zespoły objawowe, mogące ujawniać się przez skórę:
  • broniąc się przed wypieranymi impulsami, skóra może stać się strukturą ochronną, stymulującą np. kurcze mięśni czy zapalenie skóry;
  • skóra jest strefą erogenną, ale w wyniku tłumienia jej stymulacji mogą wystąpić zmiany skórne wskutek sprzecznych komunikatów, które z jednej strony chcą wykorzystywać ją jako strefę erogenną, a z drugiej - hamują tę funkcję;
  • skóra jest najbardziej widoczną częścią ciała i może być źródłem rozterek między pragnieniem pokazania się a strachem i wstydem;
  • niepokój może manifestować się przez skórę poprzez reakcję naczyń sterowanych przez układ współczulny (zmiana średnicy naczyń krwionośnych).

Łysienie charakteryzuje się utratą zarostu i (lub) włosów w zazwyczaj owłosionych miejscach. Łysienie zarówno u dzieci, jak i u dorosłych wiąże się z realną lub symboliczną stratą (np. u dzieci, które straciły ojca lub matkę). Jeżeli brak jest przyczyn organicznych, łysienie często jest związane z zaburzeniami nerwicowymi.

Astma oskrzelowa
Astma jest chorobą układu oddechowego charakteryzującą się problemami z oddychaniem, którym towarzyszy skurcz oskrzeli, obrzęk, świszczący oddech i duszność. Doznania odczuwane przez pacjenta, takie jak duszność czy skurcz, mogą być bardzo stresujące. Jest wiele czynników, które wywołują niewydolność oddechową, w tym zakaźne, alergiczne i emocjonalne. Alergen (np. kurz czy sierść kotów) powoduje wydzielanie histaminy (substancja uwalniana w reakcji alergicznej), co prowadzi do skurczu oskrzeli i objawów charakterystycznych dla napadów astmy. Możliwe jest jednak również, że niewydolność oddechowa wystąpi pomimo nieobecności alergenu.

Astma jest chorobą, która często pojawia się we wczesnym dzieciństwie, około trzeciego roku życia. Ważnym momentem jest okres dojrzewania, gdyż wówczas ustępuje wiele postaci  astmy, podczas gdy inne mogą utrzymywać się również w dorosłym życiu. Jedną z postaci tej choroby jest astmatyczne zapalenie oskrzeli, występujące u niemowląt w drugim półroczu życia, które zwykle ustępuje w wieku 2-3 lat. Niemowlęta dotknięte tą postacią choroby wydają się nie okazywać żadnego dyskomfortu związanego z trudnościami oddechowymi, wręcz przeciwnie - są wesołe.

Dzieci te przejawiają również pewną cechę, którą można określić jako nadmierną otwartość, ponieważ nie wykazują normalnego lęku wobec obcych. Często zaburzenie to występuje w sytuacjach, gdy opiekę nad dzieckiem sprawuje wiele osób (np. kilka opiekunek).

Dziecko astmatyczne w starszym wieku (powyżej trzeciego roku życia) często jest postrzegane jako dobre, spokojne i niekiedy zamartwiające się: astma jest często związana z dużym obciążeniem w szkole. W innych przypadkach - wręcz przeciwnie - dzieci zachowują się agresywnie i prowokacyjnie. Astma często pozwala im skupić na sobie zainteresowanie rodziców i staje się sposobem komunikowania dyskomfortu, podobnie jak płacz u małych dzieci. Wielu naukowców zaobserwowało, że dzieci astmatyczne płaczą mniej, niż ich rówieśnicy, którzy nie chorują na tę chorobę.

Problemy z sercem
Pierwsze badania, mające na celu określenie zależności między stresem a chorobami serca, przeprowadzono na zwierzętach. Szczególnie interesujące są badania, w ramach których myszy były początkowo przetrzymywane w odosobnieniu, a następnie umieszczone w klatce razem z innymi osobnikami swojego gatunku. Wyniki wykazały alarmujące zwiększenie ciśnienia krwi u myszy hodowanych w izolacji, w przeciwieństwie do myszy przebywających  w warunkach normalnych, przyzwyczajonych do życia w grupie.

Wielokrotnie stwierdzono, że wskaźnik chorób serca jest wyższy u osób wykonujących stresującą pracę i mieszkających w dużych ośrodkach miejskich. W rzeczywistości jednak to, co wydaje się mieć największy wpływ, to nie rodzaj wykonywanej pracy, ale subiektywny sposób podejścia do niej i radzenia sobie ze stresem.

Jedne z pierwszych badań, które wykazały związek między cechami osobowości a zagrożeniem dla zdrowia, zostały przeprowadzone przez Friedmana i Rosenmana w 1974 r. Badacze wyodrębnili dwa rodzaje osobowości - typ A i B. Friedman tak opisuje osobowość A: „Osobowość typu A żyje w ciągłym dążeniu, aby w krótkim czasie wydobyć ze środowiska trudne do zdefiniowania dobra, nawet kosztem zmierzenia się z różnego rodzaju przeszkodami, niezależnie czy są to ludzie czy rzeczy”. Starcia te mogą mieć trzy aspekty: konkurencyjne dążenie do sukcesu, przesadne szaleństwo, wrogość i agresję. Wszystkie te cechy nie dotyczą osobowości typu B. Aby określić osobowość typu A, naukowcy zapytali konkretne osoby, czy jedzą zbyt szybko lub czy są oceniane przez innych jako kierownicy rywalizujący i lekkomyślni, czy jako pracownicy o nadmiernej wydajności. Ponadto na poziomie niewerbalnym typ A często wykazywał cechy takie, jak rywalizacja i skłonność do polemizowania. Typ B preferował działalność społeczną i rekreacyjną, podczas gdy typ A był bardziej skoncentrowany na nauce i miał wyższe cele. Podczas wykonywania zadań typ A wydaje się działać szybciej, w mniejszym stopniu stosując się do wytycznych, stara się mieć kontrolę nad sytuacją i jest rozdrażniony w przypadku zakłóceń. Są to osoby, które rzadko przyznają się do zmęczenia, często konfrontują się z innymi, a obecność innych skłania je do zwiększenia wysiłków, aby osiągnąć sukces. Na poziomie wskaźników fizjologicznych w odniesieniu do konkretnego zadania typ A wykazuje zwiększone ciśnienie krwi i tętna proporcjonalnie do ważności danego zadania. Wydaje się, że osoby te charakteryzują się nadczynnością współczulnego układu nerwowego. Badania przekrojowe wykazały dwukrotnie większą częstotliwość występowania chorób serca u osobowości typu A, niż u typu B.

Często, gdy nie można znaleźć przyczyny problemu, dąży się do opracowania strategii prewencyjnej. Ten sam pomysł zrodził się i u tych, którzy w osobowości typu A wykryli czynnik ryzyka rozwoju choroby niedokrwiennej serca. Pierwsze próby zmiany trybu życia badanych osób nie były udane. Dlaczego? Udzielenie odpowiedzi nie jest trudne. Często osobowości typu A odnoszą większy sukces w życiu zawodowym, zajmują ważniejsze stanowiska w porównaniu z typem B. Ciągłe dążenie do osiągania wyników powyżej własnych możliwości może powodować u tych osób chęć wyróżniania się najczęściej bez zmiany organizacji pracy, gdyż próba zmiany stylu życia będzie dla nich kolejnym źródłem stresu.
Powrót do archiwum